Schronisko PTTK „Szwajcarka”

520 m wysokość n.p.m.
Rudawy Janowickie pasmo
Mysłakowice gmina
karkonoski powiat

ul. Janowicka 7 58-533 Karpniki

Położenie u podnóża Krzyżnej Góry i Sokolika
Baza dla turystyki i wspinaczki w Górach Sokolich
Dojścia od stacji w Trzcińsku i z Karpnik

Schronisko PTTK „Szwajcarka”

Zlokalizowane na wysokości 520 m n.p.m. w Górach Sokolich (Rudawy Janowickie), na południowo-wschodnim zboczu Krzyżnej Góry.
Pod względem substancji budowlanej jest to absolutny ewenement – najstarszy budynek w Polsce pełniący funkcję schroniska turystycznego. „Szwajcarka” to jednak architektoniczny implant; nie jest wynikiem ewolucji lokalnego budownictwa, lecz sztuczną kreacją pruskiej arystokracji zafascynowanej romantycznym mitem szwajcarskich Alp.

1. Położenie i charakter miejsca

Geografia i topografia: Sudety Zachodnie, Góry Sokole (część Rudaw Janowickich), teren Rudawskiego Parku Krajobrazowego. Obiekt usytuowano w płytkim siodle leśnym, co izoluje go topograficznie od wiatrów, otwierając jednocześnie wschodnią oś widokową na Karkonosze.
Geologia: Rejon ten zdominowany jest przez strome, granitowe ostańce skalne (m.in. pobliski Sokolik i Krzyżna Góra), co bezpośrednio zdefiniowało późniejszą, powojenną funkcję tego miejsca jako nieformalnej stolicy polskiej wspinaczki skałkowej.
Kontekst historyczno-krajobrazowy: Historycznie góry te stanowiły naturalne zaplecze rekreacyjne dla potężnych majątków ziemskich w Dolinie Pałaców i Ogrodów (przede wszystkim dla zamku w pobliskich Karpnikach).

2. Geneza powstania obiektu

Impuls fundacyjny: Początek XIX wieku to w Prusach epoka sentymentalizmu i kształtowania rozległych parków krajobrazowych. Zamożna arystokracja celowo stawiała w swoich lasach pawilony naśladujące obce style architektoniczne.
Inwestor: Wilhelm von Hohenzollern (brat króla Prus Fryderyka Wilhelma III), właściciel zamku w Karpnikach. Pod wpływem podróży zlecił on w 1823 roku wzniesienie domku myśliwskiego stanowiącego wierną kopię budownictwa z Wyżyny Berneńskiej w Szwajcarii (stąd nazwa obiektu).

3. Historia chronologiczna

3.1. Okres przed powstaniem obiektu

Góry Sokole były gęsto zalesionym obszarem eksploatacji leśnej należącym do dóbr karpnickich. Nie istniała tu żadna udokumentowana, stała zabudowa turystyczna czy pasterska.

3.2. Budowa i arystokratyczne początki

1823: Wzniesienie budynku z przeznaczeniem na domek myśliwski i leśniczówkę. Parter zajmował pracownik służby leśnej, natomiast piętro stanowiło prywatny, luksusowy gabinet księcia Wilhelma.
Lata 30. XIX w.: Ze względu na rosnącą modę na spacery wśród arystokracji i mieszczaństwa, na parterze budynku udostępniono gospodę. Z prywatnego pawilonu obiekt zaczął ewoluować w stronę stacji turystycznej.

3.3. Działalność w epoce rodzącej się turystyki

1850: Wczesna krytyka literacka. Rozalia Saulsonowa, pionierka polskiego przewodnictwa sudeckiego, w swojej książce „Warmbrunn i okolice jego...” surowo ocenia wystrój gospody, zarzucając mu arystokratyczną pozerkę. Pisze o sprzętach rolniczych zawieszonych na ścianach dla ozdoby, konkludując: (...) tchnie on udawaniem. Zbytek i zabawka tynkowana ubóstwem.
Dwudziestolecie międzywojenne: Obiekt ostatecznie traci charakter prywatnego pawilonu leśnego, w pełni przejmując funkcję ogólnodostępnego schroniska górskiego pod nazwą Schweizerei.

3.4. Okres wojenny i powojenna ruina

Podczas II wojny światowej obiekt nie pełnił ról militarnych i nie uległ zniszczeniu frontowemu. Prawdziwy kryzys nadszedł po 1945 roku – w wyniku zmiany granic i wysiedlenia ludności obiekt został całkowicie opuszczony, rozszabrowany i przez pięć lat ulegał dramatycznej dekapitalizacji pod wpływem warunków atmosferycznych.

3.5. Reaktywacja PTTK i czasy współczesne

1950: Zrujnowany obiekt przejmuje powołane do życia Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK). Decyzja ta ratuje budynek przed zawaleniem. Pierwszym powojennym gospodarzem zostaje Tadeusz Steć – postać absolutnie legendarna, zasłużony przewodnik, popularyzator Sudetów (i postać o niezwykle barwnym, tragicznym życiorysie).
Lata 60. XX w. – obecnie: Obiekt staje się kultową bazą środowiska wspinaczkowego. Ze względu na bliskość granitowych turni Gór Sokolich, to tutaj szlifowały formę całe pokolenia wybitnych polskich himalaistów.

4. Architektura

Architektura „Szwajcarki” jest zjawiskiem w pełni importowanym i nie ma odpowiednika w rodzimym budownictwie sudeckim.

Styl: Klasyczny styl szwajcarski (wzorowany na kantonie berneńskim).
Konstrukcja i detale: Budynek w całości drewniany, wzniesiony w konstrukcji zrębowej. Posiada bardzo charakterystyczny, bogato rzeźbiony, obiegający budynek balkon (galerię) oraz szerokie okapy dachu.
Wnętrza: Najcenniejszym, całkowicie unikalnym artefaktem z 1823 roku jest zachowany na piętrze dawny gabinet księcia Wilhelma, którego centralnym punktem jest potężny, oryginalny kominek, służący niegdyś celom reprezentacyjnym.

5. Katastrofy, pożary i wydarzenia nadzwyczajne

Fakt, że w pełni drewniany budynek, posiadający otwarte paleniska (potężny kominek), przetrwał 200 lat bez pożaru, jest swoistym cudem budowlanym w realiach sudeckich. Największą „katastrofą” w historii obiektu był okres lat 1945-1950, kiedy to pozbawiony gospodarza, otwarty budynek był dewastowany przez szabrowników i wilgoć.

6. Znaczenie krajobrazowe i kulturowe

Z punktu widzenia historii architektury jest to bezcenny zabytek pruskiego romantyzmu parkowego. Kulturowo miejsce to jest mekką polskiego alpinizmu (Góry Sokole pełnią w Polsce zachodniej rolę analogiczną do Jury Krakowsko-Częstochowskiej na południu). To wokół tego drewnianego budynku koncentrowało się powojenne życie bohemy wspinaczkowej i turystycznej.

7. Zmiany funkcji obiektu

1823 – lata 30. XIX w.: Zamknięty pawilon myśliwski / leśniczówka.
Połowa XIX w. – 1945: Gospoda i schronisko arystokratyczno-mieszczańskie.
Od 1950: Ogólnodostępne schronisko turystyczne PTTK o surowym standardzie (kultowa baza wspinaczkowa).

8. Najważniejsze ustalenia i korekty popularnych informacji

Fakt:

Gabinet na piętrze obiektu i znajdujący się tam ogromny kominek to autentyczne wyposażenie z 1823 roku, służące niegdyś członkowi pruskiej rodziny królewskiej.

Popularny mit:

„Szwajcarka” to najstarsze schronisko w Polsce.

Wyjaśnienie:

To stwierdzenie wymaga precyzji, gdyż często prowadzi do sporów historycznych. „Szwajcarka” (1823 r.) to najstarszy fizycznie zachowany budynek, który obecnie pełni funkcję schroniska. Nie jest to jednak miejsce o najdłuższej tradycji udzielania schronienia – tutaj palmę pierwszeństwa dzierżą karkonoskie lokalizacje takie jak Strzecha Akademicka (1642 r.) czy Schronisko pod Łabskim Szczytem. Warto też pamiętać, że „Szwajcarka” przez pierwsze dekady była zamkniętym pawilonem dworskim, a nie obiektem publicznym.

Podsumowanie

Schronisko PTTK „Szwajcarka” to architektoniczna anomalia, która z prywatnej zachcianki pruskiego księcia stała się po latach jednym z najbardziej demokratycznych i kultowych punktów na mapie polskiej turystyki kwalifikowanej. Jej przetrwanie do XXI wieku w niemal niezmienionej, w pełni drewnianej formie z 1823 roku czyni ją zabytkiem o znaczeniu ponadregionalnym.

Otwórz w OpenStreetMap Mapa: OpenStreetMap. Szlaki: Waymarked Trails.

Wysokość: 520 m n.p.m.
Miejscowość: Karpniki
Gmina: Mysłakowice
Powiat: karkonoski
Województwo: dolnośląskie
Pasmo: Rudawy Janowickie

Położenie

Obiekt leży na wschodnim zboczu Krzyżnej Góry, w Górach Sokolich będących częścią Rudaw Janowickich. Przy schronisku zbiegają się szlaki prowadzące na Krzyżną Górę, Sokolik, do Karpnik, Trzcińska i w głąb Rudaw Janowickich.

Dojazd samochodem

Samochodem dojeżdża się do Przełęczy Karpnickiej i pozostawia pojazd na jednym z parkingów przy drodze głównej. Ostatni odcinek do schroniska prowadzi pieszo leśną drogą

Parking

Parkingi znajdują się przy drodze głównej na Przełęczy Karpnickiej. Od parkingu do schroniska należy iść pieszo

Transport publiczny

Najbliższą stacją kolejową jest Trzcińsko; żółty szlak prowadzi stamtąd do schroniska w około 50 minut. Z Karpnik, gdzie zatrzymują się lokalne autobusy, dojście żółtym szlakiem zajmuje około 25 minut.

Dojścia i dojazdy

Trzcińsko, stacja kolejowa Dojście piesze szlak żółty 50 min Łatwa Znakowane dojście od stacji kolejowej w Trzcińsku.
Karpniki, przystanek autobusowy Dojście piesze szlak żółty 25 min Łatwa Krótkie dojście z Karpnik do schroniska.
Przełęcz Karpnicka, parking Dojście piesze Łatwa leśna droga Dojście od parkingów przy drodze głównej; samochód należy pozostawić na przełęczy.

Dostępność

Ostatni odcinek od parkingu prowadzi leśną drogą i wymaga przejścia pieszo.

Bariery, których nie udało się usunąć: Brak dojazdu samochodem pod sam budynek; ostatni odcinek leśną drogą.

Kontakt i płatności

Telefon: +48 781 482 993
E-mail: szwajcarkakarpniki@wp.pl

← Wróć do listy obiektów